Meldine, de zieneres van Zoutkamp

Over voorspellingen, geloof en het mysterie van het tweede gezicht

In Zoutkamp leefde in de negentiende eeuw een vrouw over wie nog altijd verhalen worden verteld. Haar naam was Ludgerdina Louwes Bol, maar vrijwel niemand kende haar onder die naam. In het dorp werd ze Meldine (Meldien) genoemd, een bijnaam die ontstond uit de voornaam van haar echtgenoot Melle en haar eigen naam Dina. Ze stond bekend als de zieneres van Zoutkamp.

Meldine zou beschikken over het zogenaamde ‘tweede gezicht’: het vermogen om gebeurtenissen te zien voordat ze plaatsvonden. Volgens het volksgeloof was zij ‘met de helm geboren’, het vlies dat bij sommige kinderen bij de geboorte het hoofd omgeeft. Wie daarmee ter wereld kwam, werd vroeger vaak beschouwd als een gelukskind of als iemand die meer kon zien dan anderen. In Groningen sprak men in dit verband ook over een veurloop: een vooruitblik op een gebeurtenis die nog moest plaatsvinden.

Een bijzondere vrouw

Ludgerdina Bol werd op 10 mei 1813 in Zoutkamp geboren als dochter van visser Louwe Jans Bol en Geeske Rypkes Beukema, die afkomstig was uit een bekend boerengeslacht in Vierhuizen. Ze trouwde met de visser Melle Waalkes Balk, die in 1851 overleed. Daarmee bleef Meldine jarenlang weduwe.

Volgens de overlevering was ze klein van gestalte, met donker haar en opvallend heldere, bruine ogen. Haar levendige verschijning paste volgens tijdgenoten bij haar sterke persoonlijkheid. Ze droeg haar vermeende gave bovendien niet verborgen. Integendeel: Meldine was ervan overtuigd dat de gezichten en visioenen die zij kreeg een betekenis hadden. Ze waren, zo geloofde zij, bedoeld om mensen te waarschuwen.
Daarmee paste ze in een veel oudere Groningse traditie. De provincie kende een rijke geschiedenis van verhalen over mensen die de toekomst konden voorspellen. De bekendste was waarschijnlijk Jaarfke, een visser uit het Dollardgebied aan wie al eeuwenlang profetieën worden toegeschreven. Zoals het oosten van Groningen zijn Jaarfke had, zo kreeg Zoutkamp zijn Meldine.

De voorspellingen van Meldine

De uitspraken die aan Meldine worden toegeschreven, werden niet door haarzelf opgeschreven. Ze kwamen via mondelinge overlevering bij verzamelaars terecht. Zoutkamper Joannes Diek vertelde erover aan de folkloriste Eilina Huizenga-Onnekes. Later werden aanvullende voorspellingen opgetekend uit de mond van onder anderen Frans Visscher en Hendrik Rispens.

Sommige voorspellingen klinken tegenwoordig opmerkelijk vertrouwd:

• Er zou een tijd komen waarin de meeste koningen hun troon zouden verliezen.
• Er zouden zware tijden aanbreken.
• In vreemde landen zouden grote en vele volken opstaan.
• Ons land zou buiten die strijd blijven.
• Een heel groot volk zou overwinnen.
• Zoutkamp en Vierhuizen zouden uiteindelijk aan elkaar groeien.
• Door de Gronden tussen Ulrum en Zoutkamp zou een kanaal worden gegraven.
• Mensen zouden op twee wielen rijden en in wagens zonder paarden, met lichten aan de voorkant.
• Tussen Ulrum en Zoutkamp zou een trein rijden.
• Schepen zouden zonder zeilen naar Groningen varen en weer terug.
• In Zoutkamp zouden vreemde ijzeren schepen komen, voorzien van machines.
• Aan de voordeuren aan de Reitdiepskade zouden koperen krukken verschijnen.
• Op een trap in Zoutkamp zou door oorlog of onheil veel bloed vloeien.
• Een grote koning zou over de hele wereld heersen.

Juist die combinatie maakt de voorspellingen zo intrigerend. Sommige uitspraken zijn zo algemeen dat ze gemakkelijk achteraf op allerlei gebeurtenissen kunnen worden toegepast. Andere lijken veel concreter.

De ‘zwoare tieden’

Van alle voorspellingen lijkt vooral één gedachte Meldine te hebben beziggehouden: de komst van de zwoare tieden, de zware tijden.

Volgens de overlevering voorspelde ze dat er een periode zou komen waarin mensen ‘goddeloos, weelderg en lichtzinneg’ zouden worden. Ze was zo overtuigd van de naderende ontwrichting dat ze ernaar handelde. Zo zou ze eens naar burgemeester Van der Ley van de Panser zijn gegaan met het verzoek om minister te worden wanneer alles in de war zou lopen.

Of het verhaal letterlijk zo is gebeurd, is niet meer vast te stellen. Maar het illustreert wel hoe serieus Meldine haar eigen visioenen nam.

De sekte van de Heilige Geest

Meldine was niet alleen een vrouw met verhalen over de toekomst. Rond haar ontstond ook een religieuze beweging: de sekte De Heilige Geest.

De aanhangers kwamen bij elkaar in huiskamers voor Bijbeloefeningen. Ze waren ervan overtuigd dat de bestaande kerk de ware leer niet langer verkondigde. Ook de predikanten in de omgeving hadden daarom weinig op met Meldine en haar volgelingen.

Bijzonder was de betekenis die de groep gaf aan begrafenissen. Juist rond het sterven en tijdens begrafenissen zou de Heilige Geest boodschappen kunnen geven over de ziel van de overledene. In een periode waarin dood, geloof en het hiernamaals een veel nadrukkelijker onderdeel van het dagelijks leven vormden dan tegenwoordig, moet dit grote indruk hebben gemaakt.

De beweging hield echter niet lang stand. Een deel van de aanhangers kwam tot inkeer en nadat enkele leiders van de groep in hun geestdrijverij tot onbezonnen daden waren overgegaan, liep het aantal volgelingen snel terug. Nog tijdens Meldines leven was de sekte vrijwel verdwenen.

De bloedtrap

Een van de meest tot de verbeelding sprekende voorspellingen is die van de ‘bloedtrap’.

Meldine zou hebben voorspeld dat op een trap in Zoutkamp, door oorlog of ander onheil, veel bloed zou vloeien. Het verhaal bleef generaties lang bewaard. Nog in de eenentwintigste eeuw werd er in Zoutkamp over verteld en werd gewezen naar een trap waarvan men zei dat dit de bewuste plek was.

Maar hier ontstaat ook een interessant probleem. De overlevering is sterker geworden naarmate de jaren verstreken. De Reitdiepskade bestond bijvoorbeeld nog niet in Meldines tijd en ook de zogenoemde bloedtrap was er waarschijnlijk nog niet in de vorm waarin men die later kende. Dat maakt het moeilijk om te bepalen wat Meldine werkelijk heeft gezegd en wat later aan haar is toegeschreven.

Juist daarin schuilt misschien de kracht van volksverhalen: ze veranderen, maar verdwijnen niet.

Kwamen haar voorspellingen uit?

Achteraf gezien zijn er enkele opvallende overeenkomsten.

Van ongeveer 1920 tot 1940 reed er inderdaad een trein tussen Ulrum en Zoutkamp. En enkele jaren na Meldines overlijden werd in Zoutkamp een scheepswerf gevestigd waar ijzeren schepen werden gebouwd. Ook de komst van auto’s en andere voertuigen zonder paarden past opmerkelijk goed bij een van de aan haar toegeschreven voorspellingen.

Maar veel andere voorspellingen zijn niet uitgekomen. Zoutkamp en Vierhuizen zijn bijvoorbeeld niet aan elkaar vastgegroeid. Ook verschillende andere uitspraken wachten, voor zover bekend, nog altijd op hun vervulling.

Daar komt nog iets bij: we weten niet wanneer Meldine de voorspellingen precies heeft uitgesproken. Dat is van groot belang. Een uitspraak die vóór de komst van de trein is gedaan, krijgt achteraf een heel andere betekenis dan een uitspraak die pas daarna aan haar werd toegeschreven. De mondelinge overlevering maakt zo’n datering vrijwel onmogelijk.

Waarheid, herinnering of sterke verhalen?

Misschien is dat uiteindelijk de interessantste vraag rond Meldine: wat heeft zij werkelijk voorspeld?

De verhalen over haar werden doorverteld door inwoners van Zoutkamp en later verzameld door folkloristen. Iedere verteller kan daarbij onbewust iets hebben toegevoegd, weggelaten of aangepast. Een voorspelling die eerst vaag was, kan door de jaren heen steeds concreter zijn geworden.

Dat geldt zeker voor verhalen over gebeurtenissen die al hebben plaatsgevonden. Zodra een dorp weet dat er een trein tussen Ulrum en Zoutkamp heeft gereden, is het verleidelijk om een oude voorspelling daar precies op toe te snijden.

Toch hoeft dat de verhalen niet minder interessant te maken. Integendeel. Ze vertellen niet alleen iets over Meldine, maar ook over de mensen die haar herinnerden. Over een samenleving waarin geloof, bijgeloof, angst voor oorlog, het onbekende en hoop op de toekomst dicht bij elkaar lagen.

En over een dorp dat zijn eigen geschiedenis graag blijft vertellen.

Meldine leeft voort in Zoutkamp

Op de Zoutkamper leugenbank, de traditionele plek waar oudere inwoners en vissers elkaar verhalen vertellen, bleef de herinnering aan Meldine lange tijd levend. Daar werden niet alleen historische feiten besproken, maar ook sterke verhalen, humor en gebeurtenissen die van generatie op generatie werden doorgegeven.

Het is dan ook goed mogelijk dat Meldine in de loop der tijd steeds iets mysterieuzer is geworden. Haar voorspellingen werden groter, haar gave sterker en haar verhalen spannender.

Misschien is dat precies hoe een lokale legende ontstaat.

Ludgerdina Louwes Bol was ooit een vrouw van vlees en bloed: een vissersvrouw uit Zoutkamp, weduwe en moeder, die volgens haar omgeving beschikte over een bijzondere gave. Na haar dood bleef haar naam verbonden aan voorspellingen over treinen, auto’s, ijzeren schepen, oorlog en rampspoed.

Of ze werkelijk in de toekomst kon kijken, zullen we waarschijnlijk nooit weten.

Maar één voorspelling is in ieder geval overtuigend uitgekomen: Meldine is niet vergeten.

En zolang er in Zoutkamp mensen zijn die haar verhaal doorvertellen, kijkt de zieneres van Zoutkamp misschien nog altijd een beetje mee.