Slag om Zoutkamp (1589)

De Slag om Zoutkamp was het meerdaagse beleg in oktober 1589 waarbij graaf Willem Lodewijk van Nassau de Spaanse schans bij Zoutkamp heroverde op de Spaanse bezetter. De verovering was een belangrijke stap in de reeks militaire operaties waarmee de stad Groningen vijf jaar later, in 1594, werd bevrijd. ^{[1] Bronvermelding
De Verhalen van Groningen
De slag om Zoutkamp, sleutel tot de bevrijding van Groningen}

Nederland viel sinds 1482 onder het Spaanse Rijk en de monding van het Reitdiep was een strategisch belangrijk punt: het was destijds de enige vaarweg vanaf zee naar de stad Groningen, en stroomde zonder belemmering tot in het hart van de stad. In 1576 lieten de Spanjaarden hier, aan de monding van het Reitdiep in de Lauwerszee, de militaire schans ‘Soltecampe’ bouwen als verdedigingsbolwerk voor de stad. ^{[2] Bronvermelding
Wikipedia
Tachtigjarige Oorlog}

De vrijheidsstrijd van de Nederlanden tegen Spanje, de Nederlandse Opstand of Tachtigjarige Oorlog, begon al in 1568. Vanuit Friesland voerden de Watergeuzen, die een verbond hadden met Willem van Oranje, regelmatig plundertochten uit in de dorpen rond Zoutkamp. In de jaren daarna werden plannen gemaakt om de forten en verdedigingswerken in de Ommelanden te veroveren, om zo de stad Groningen te kunnen aanvallen.

In 1581 werd de schans door troepen van het Staatse leger ingenomen, maar kort daarna kwam zij weer in Spaanse handen.

Op 5 oktober 1589 landde graaf Willem Lodewijk van Nassau met behulp van 1600 soldaten bij Windeweer, aan het Reitdiep ten zuidoosten van Zoutkamp, en trok vervolgens op naar de schans. ^{[3] Bronvermelding
Historische Kring De Marne
Enkele bijzonderheden uit de geschiedenis van het Kerspel Vliedorp}

De verdediging van de schans stond onder bevel van Tjaert Herema, terwijl luitenant Hindrik van Os tijdens de aanval het bevel binnen de versterking voerde. De Spanjaarden hadden ter verdediging zo’n honderd soldaten in de schans gelegerd. Na vijf dagen beleg capituleerde de bezetting; Hindrik van Os kwam tijdens de strijd om het leven. De ‘Slag om Zoutkamp’ duurde daarmee vijf dagen.

De verovering was voor Willem Lodewijk belangrijk genoeg om de schans vervolgens aanzienlijk te laten versterken. Zoutkamp werd daarmee niet alleen een veroverde Spaanse positie, maar een Staatse militaire basis voor verdere operaties in het noorden. Daarmee kregen de opstandelingen bovendien controle over de monding van het Reitdiep, de belangrijkste waterverbinding tussen Groningen en de zee — voor de Spaansgezinde stad Groningen een zware strategische klap.

De verovering van Zoutkamp stond niet op zichzelf. In de jaren daarna werden onder meer Enumatil, Niezijl, Delfzijl en andere strategische punten aangepakt. Zo ontstond geleidelijk een gordel van Staatse versterkingen rond Groningen, bedoeld om niet alleen militair gebied te veroveren, maar ook de bevoorrading en bewegingsvrijheid van de stad te beperken.

De jaren 1588 tot en met 1598 staan in de Nederlandse geschiedschrijving bekend als de Tien Jaren: de periode waarin Maurits van Nassau, samen met onder anderen zijn neef Willem Lodewijk, een reeks militaire successen behaalde. Zoutkamp behoort tot de eerste belangrijke acties uit deze periode. De term ‘Tien Jaren’ is overigens pas later door historicus Robert Fruin aan deze periode gegeven. ^{[4] Bronvermelding
DBNL
Tien jaren uit den Tachtigjarigen Oorlog}

In 1594 was Groningen uiteindelijk aan de beurt. Maurits en Willem Lodewijk belegerden de stad en op 15 juli gaf Groningen zich over. Op 22 juli werd het Traktaat van de Reductie gesloten: de stad kwam daarmee weer onder het gezag van de Staten en werd opgenomen in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De inname van Zoutkamp, vijf jaar eerder, was een belangrijke stap geweest in het proces waarmee Groningen van de buitenwereld werd afgesneden. ^{[5] Bronvermelding
De Verhalen van Groningen
Stad Groningen belangrijk schaakstuk bij Nederlandse Opstand}

De schans had een behoorlijke wal en gracht, maar de ruimte van binnen was zo krap en de bastions waren zo klein dat de honderdtal soldaten er hun verdedigingswerk eigenlijk niet goed konden verrichten. Lastiger voor de verdediging was bovendien dat de dijk door de gracht heen liep tot aan een bastion, waardoor een aanvallende partij dat bastion gemakkelijk kon naderen.

Hieronder een plan van de schans uit de 18de eeuw, met daarop de schans zoals Willem Lodewijk hem liet aanleggen na de verovering in 1589. Met de schuifbalk is goed te vergelijken hoe de indeling precies was. In het noorden van de schans is het grote, gefortificeerde en door grachten omringde kruitmagazijn goed te zien; een geplande echte bastion is er daarentegen nooit gekomen.

De ‘Slag om Zoutkamp’ is in 2007, 2011 en 2016 groots nagespeeld in het dorp, als levend eerbetoon aan dit keerpunt in de geschiedenis van Zoutkamp.