Hunsingosluis

De aanleg van het Hunsingokanaal

De geschiedenis van de Hunsingosluis begint met een verandering in de organisatie van het Groningse waterbeheer. In het midden van de negentiende eeuw werden verschillende kleinere zijlvesten samengebracht in het nieuwe boezemwaterschap Hunsingo. Het waterschap werd in 1856 door Provinciale Staten ingesteld en omvatte onder meer het Winsumer- en Schaphalsterzijlvest, het Houwerzijlvest, het Schouwerzijlvest en het Wetsingerzijlvest. ^{[1] Bronvermelding
Hunsingo, waterschap
Nieuwe Groninger Encyclopedie}

Een belangrijke reden voor deze schaalvergroting was dat grote waterstaatkundige werken alleen gezamenlijk konden worden aangepakt. Tot de belangrijkste werken die Hunsingo moest uitvoeren behoorden het graven van nieuwe kanalen en de aanleg van een grote sluis in de zeedijk bij Zoutkamp.

Het Hunsingokanaal werd in de jaren daarna aangelegd. Het kanaal vormde niet alleen een nieuwe afwateringsroute, maar ook een scheepvaartverbinding. De aanleg maakte het mogelijk om het waterpeil in een groot deel van het achterland aanzienlijk te verlagen. Volgens LandschapsGeschiedenis werd het boezempeil uiteindelijk vastgesteld op ongeveer 0,93 meter beneden NAP, een peil dat nog altijd een rol speelt in het noordelijke Groningse waterbeheer. ^{[2] Bronvermelding
De Marne
LandschapsGeschiedenis}

De sluis in Zoutkamp werd in 1859 voltooid. Het Rijksmonumentenregister omschrijft de Hunsingosluis als een open, dubbelkerende uitwateringssluis van rode handvormsteen. De sluis werd voorzien van hardstenen dekplaten en houten puntdeuren. Het monument is in 1981 ingeschreven in het Rijksmonumentenregister onder nummer 35874. ^{[3] Bronvermelding
Hunsingo Sluis of Kleine Sluis, monument 35874
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed}

Van uitwateringssluis naar onderdeel van de vaarroute

De Hunsingosluis had oorspronkelijk twee belangrijke functies. Bij voldoende laag buitenwater kon het binnenwater door de sluis naar de Lauwerszee worden gespuid. Daarnaast vormde de sluis een waterkering tussen het binnenland en de zee. De aanleg van het Hunsingokanaal verbeterde bovendien de mogelijkheden voor de scheepvaart.

De economische betekenis van de nieuwe vaarverbinding was voor Zoutkamp belangrijk. Achter de sluis ontstond later een binnenhaven. De ontwikkelingen rond de Hunsingosluis moeten bovendien worden gezien in samenhang met de aanleg van de Reitdiepsluizen in 1877. De waterstaatkundige inrichting van Zoutkamp werd daarmee in korte tijd ingrijpend veranderd. ^{[4] Bronvermelding
Omgevingsanalyse Zoutkamp
Waterschap Noorderzijlvest}

De afsluiting van het Reitdiep en later de Lauwerszee veranderde de situatie opnieuw. De Reitdiepsluizen werden in 1877 aangelegd om het Reitdiep van de Lauwerszee af te sluiten. Na de afsluiting van de Lauwerszee in 1969 verloren ook deze sluizen hun oorspronkelijke zeekerende functie. ^{[5] Bronvermelding
Reitdiepsluis, Zoutkamp
Monumenten.nl}

De Hunsingosluis bleef ondertussen bestaan als zichtbaar onderdeel van de historische waterstructuur van Zoutkamp. De sluis zelf is daarbij niet hetzelfde monument als het latere sluizencomplex bij het Reitdiep. De twee waterwerken liggen wel dicht bij elkaar en vertellen samen het verhaal van de veranderingen in de waterhuishouding van Zoutkamp.

De Hofmanssluis en het sluismeestershuisje

De officiële naam is Hunsingosluis, maar in Zoutkamp wordt ook de naam Hofmanssluis gebruikt. Die naam verwijst naar sluismeester Hofman, die volgens jarenlang bij de sluis werkzaam was. ^{[6] Bronvermelding
Hunsingosluis
Visit Wadden}

Het eenvoudige houten sluismeestershuisje is een opvallend onderdeel van het monumentale geheel. Het hoort bij het beeld van de negentiende-eeuwse sluis en is nog altijd naast de sluis te zien. Het Rijksmonumentenregister noemt het expliciet als onderdeel van het beschermde monument.

De Hunsingosluis is daarmee een bijzonder voorbeeld van een waterbouwkundig monument waarbij niet alleen de sluis zelf, maar ook de directe omgeving en de relatie met andere waterwerken van betekenis zijn.

De Muraltbekleding

Aan de landzijde van de oude zeedijk ligt nog een ander bijzonder stukje waterstaatkundige geschiedenis. Daar bevindt zich Muraltbekleding: een betonnen bekleding van de dijk die de vorm heeft van een reeks traptreden.

De bekleding werd omstreeks 1920 aangebracht, toen Zoutkamp nog direct aan de Lauwerszee lag. Het systeem was bedacht door ingenieur De Muralt. Door de golven tegen de betonnen treden te laten breken, moest de belasting op de dijk worden verminderd. De toepassing bleek uiteindelijk minder effectief dan gehoopt en het systeem raakte in onbruik. ^{[7] Bronvermelding
Nieuwe Waterwerken Zoutkamp
Waterschap Noorderzijlvest}

Het bewaard gebleven stuk in Zoutkamp is bijzonder groot. Zowel Waterschap Noorderzijlvest als de gemeente Het Hogeland omschrijven het als het grootste bewaard gebleven stuk Muraltbekleding in Nederland. ^{[8] Bronvermelding
Plannen voor Zoutkamp
Gemeente Het Hogeland}

De bekleding had geen waterkerende functie meer, maar is juist vanwege de cultuurhistorische waarde behouden en weer beter zichtbaar gemaakt. Voor bezoekers is het daarmee een mooi voorbeeld van hoe verschillende generaties waterbouwkundige oplossingen op één plek zichtbaar zijn.

Van Hunsingo naar Noorderzijlvest

Het waterschap Hunsingo bleef tot 1995 bestaan. In dat jaar ging het samen met onder meer de waterschappen Westerkwartier, Noordenveld, Electra en Ommelanderzeedijk op in het nieuwe waterschap Noorderzijlvest. ^{[9] Bronvermelding
Brochure De Waterwolf
Waterschap Noorderzijlvest}

De waterproblemen verdwenen daarmee uiteraard niet. Integendeel: klimaatverandering en bodemdaling maken het steeds belangrijker om water snel genoeg te kunnen afvoeren én om regionale waterkeringen op orde te houden.

Uit het onderzoek Droge Voeten 2050 bleek dat de capaciteit van het gemaal H.D. Louwes bij Zoutkamp moest worden vergroot en dat de regionale waterkeringen rond Zoutkamp moesten worden versterkt. In 2018 en 2019 werd hiervoor een verkenning uitgevoerd. In december 2019 koos het bestuur voor een nieuw gemaal bij de Hunsingosluis, gecombineerd met restauratie en ombouw van de oude sluis tot schutsluis. ^{[10] Bronvermelding
Aanleiding en historie Nieuwe Waterwerken Zoutkamp
Waterschap Noorderzijlvest}

Nieuwe Waterwerken Zoutkamp

In maart 2023 ging de uitvoering van Nieuwe Waterwerken Zoutkamp officieel van start. Het project werd opgezet door Waterschap Noorderzijlvest, de provincie Groningen en de gemeente Het Hogeland. Naast waterveiligheid werden ook verkeersveiligheid, erfgoed, recreatie, natuur en de leefbaarheid van Zoutkamp meegenomen. ^{[11] Bronvermelding
Nieuwe Waterwerken Zoutkamp van start
Provincie Groningen}

Een van de belangrijkste onderdelen was de bouw van het nieuwe Gemaal Hunsingo. Dit elektrisch aangedreven gemaal heeft een capaciteit van 1.600 kubieke meter water per minuut. Daarmee kan bij grote hoeveelheden neerslag aanzienlijk sneller water uit het achterland worden afgevoerd. ^{[12] Bronvermelding
Nieuwe Waterwerken Zoutkamp van start
Waterschap Noorderzijlvest}

De oude Hunsingosluis is ondertussen gerestaureerd en omgebouwd tot schutsluis. Dat was nodig omdat het nieuwe gemaal voor een verschil in waterstanden zorgt. Dankzij de schutsluis kunnen boten tussen het Hunsingokanaal en de Zoutkamperril blijven varen. ^{[13] Bronvermelding
Restauratie Hunsingosluis in Zoutkamp van start
Provincie Groningen}

De restauratie betekende daarmee niet alleen het behoud van een monument. De oude sluis kreeg opnieuw een praktische functie in het water- en vaarwegennetwerk. De hoge houten sluisdeuren zijn onderdeel van de nieuwe inrichting.

De nieuwe omgeving

Rond de Hunsingosluis is tegelijkertijd veel meer veranderd. Er zijn nieuwe aanmeervoorzieningen aangelegd in het Hunsingokanaal en bij de Reitdiephaven. Ook kwam er een loopbrug vanaf de Spuistraat richting de sluis en het nieuwe gemaal. ^{[14] Bronvermelding
Nieuwe Waterwerken Zoutkamp
Waterschap Noorderzijlvest}

Voor fietsers en voetgangers is de verbinding door Zoutkamp eveneens verbeterd. Naast de bestaande brug over het Reitdiep is een nieuwe stalen fiets- en voetgangersbrug aangelegd. De brug is 62,5 meter lang en vier meter breed. Drie meter is bestemd voor fietsers en één meter voor voetgangers. Het ontwerp is gemaakt door NEXT architects. ^{[15] Bronvermelding
Realisatie fiets- en voetgangersbrug Zoutkamp
Friso Bouwgroep}

De brug maakt deel uit van een groter pakket maatregelen langs de N388. Het doel daarvan is onder meer om fietsers en autoverkeer beter van elkaar te scheiden en de aansluiting op de recreatieve fietsroute Rondje Lauwersmeer te verbeteren. ^{[16] Bronvermelding
Fietsbrug en fietspad Zoutkamp
Provincie Groningen}

Ook aan wandelen is gedacht. Tussen de jachthaven, de P+R en het dorp zijn schelpenpaden aangelegd en er zijn nieuwe dijkopgangen gemaakt. De nieuwe voetgangersverbindingen sluiten aan op de wandelroutes rond de sluis en het kanaal.

De Hunsingosluis in 2026

Het grootste deel van Nieuwe Waterwerken Zoutkamp is inmiddels gerealiseerd. In juni 2026 werd in Zoutkamp de afronding van verschillende onderdelen gevierd. De gerestaureerde Hunsingosluis, het nieuwe Gemaal Hunsingo, de nieuwe fietsbrug en verschillende nieuwe wandel-, fiets- en aanlegvoorzieningen vormen samen een vernieuwd waterlandschap. ^{[17] Bronvermelding
Zoutkamp viert afronding Nieuwe Waterwerken
Waterschap Noorderzijlvest}

Toch is het project in het najaar van 2026 nog niet helemaal klaar. De sloop van het oude gemaal H.D. Louwes is in september 2026 gestart. Volgens de huidige planning wordt die sloop in het voorjaar van 2027 afgerond. ^{[18] Bronvermelding
Planning Nieuwe Waterwerken Zoutkamp
Waterschap Noorderzijlvest}

Dat maakt de Hunsingosluis juist interessant: op één plek zijn verschillende tijdlagen van het Groningse waterbeheer te zien. De negentiende-eeuwse sluis, de twintigste-eeuwse dijkversterking en de moderne waterwerken uit de eenentwintigste eeuw liggen hier letterlijk naast elkaar.

Wat ooit begon als een gezamenlijke negentiende-eeuwse poging om het Groningse binnenland beter te ontwateren, is daarmee opnieuw onderdeel geworden van de toekomst van Zoutkamp.