Aan het einde van het Lange Hoofd, het oude houten havenhoofd van Zoutkamp, staat een opvallend grijs metalen torentje. Wie het vandaag ziet, zou gemakkelijk kunnen denken dat het een overgebleven stukje van de oude vissershaven is. Dat is gedeeltelijk waar. Het huidige torentje is een replica, maar het herinnert aan een havenlicht dat hier al vanaf de negentiende eeuw stond.
Het oorspronkelijke havenlicht werd in 1884 voor het eerst ontstoken. Het was geen vuurtoren in de klassieke betekenis van het woord, zoals die van Schiermonnikoog of Ameland, maar een kleine lichtopstand die schepen hielp de haven van Zoutkamp binnen te varen.
In de officiële lichtenlijst van 1890 wordt het omschreven als:
“Een ijzeren achtkantig geraamte met rond lichthuis, grijs.”
Daarbij staat vermeld dat het licht in 1884 voor het eerst werd ontstoken en uitsluitend diende voor het aandoen van de haven. Het was dus een lokaal hulpmiddel voor de scheepvaart van en naar Zoutkamp.
De Buitenhaven van Zoutkamp
Om het ontstaan van het havenlicht te begrijpen, moeten we terug naar de tweede helft van de negentiende eeuw.
Zoutkamp lag aan het Reitdiep, aan de toenmalige Lauwerszee. De visserij groeide sterk en de bestaande havenvoorzieningen voldeden steeds minder. Na de afsluiting van het Reitdiep bij Zoutkamp in 1870 werden buitendijkse havenvoorzieningen aangelegd. Zo ontstond de Buitenhaven met onder meer het Lange Hoofd en het Korte Hoofd.
Het Lange Hoofd was een lang houten havenhoofd aan de zijde van de voormalige Lauwerszee. Aan het uiteinde daarvan verrees in 1884 het havenlicht. Daarmee werd de haveningang voor schepen beter herkenbaar.
De lichtenlijst van 1890 omschrijft de constructie als een grijs, ijzeren, achtkantig geraamte met een rond lichthuis en vermeldt uitdrukkelijk: “Dient alleen voor het aandoen van de haven.” Het was dus geen verdragend kustlicht, maar een onderdeel van de nautische inrichting van de Buitenhaven.
Een afzonderlijk bouwbestek waarin de precieze totstandkoming van het torentje wordt beschreven, is tot nu toe niet gevonden.
Een rijksvoorziening voor de scheepvaart
Het havenlicht stond niet op zichzelf. Zoutkamp was al vóór de komst ervan een belangrijke plaats voor de Nederlandse betonning en scheepvaartbegeleiding.
In het archief van het Ministerie van Marine, Afdeling Loodswezen, bevindt zich bijvoorbeeld een dossier uit 1869 over het bouwen van een houten loods op stenen voet ten dienste van ’s Rijksbetonning te Zoutkamp. Het dorp maakte daarmee deel uit van de officiële rijksorganisatie voor betonning en nautische voorzieningen.
Het is daarom aannemelijk dat ook het havenlicht onder de verantwoordelijkheid van het Loodswezen viel. In het archief van de Afdeling Loodswezen bevindt zich voor de jaren 1884–1887 bovendien een serie ambtelijke stukken waarin mogelijk nog gegevens over de bouw, plaatsing of ingebruikstelling van het Zoutkamper havenlicht te vinden zijn.
Wie het precieze ontwerp, de aannemer of de technische gegevens van het oorspronkelijke torentje wil achterhalen, zou daar dus verder kunnen zoeken.
Hoe zag het oorspronkelijke torentje eruit?
Dankzij een oude foto weten we dat het oorspronkelijke havenlicht er anders uitzag dan de replica die tegenwoordig op het Lange Hoofd staat.
Het origineel bestond uit een ijzeren, achtkantige vakwerkconstructie met bovenop een rond lichthuis. De constructie was sierlijker dan die van de huidige replica en had aan de zijkanten schoren.
Ook de top was bijzonder. Boven het lichthuis bevond zich een gebogen schoorsteentje met daarboven een windvaan. Mogelijk was de schoorsteen draaibaar en zorgde de windvaan ervoor dat de opening steeds uit de wind stond. Dat zou verband kunnen hebben gehouden met de ventilatie van de lichtbron. De precieze werking daarvan is echter niet met zekerheid vastgesteld.
De lichtenlijst geeft daarmee de officiële beschrijving van de lichtopstand, terwijl de oude foto een beeld geeft van de daadwerkelijke uitvoering.
De foto van de gebroeders Weber
Een van de mooiste herinneringen aan het verdwenen havenlicht is een foto die rond 1907 werd gemaakt door de gebroeders Weber uit Ulrum.
De vijf broers waren geïnteresseerd in techniek en fotografie. Een van hen fotografeerde het havenlicht, waarbij ook twee van de broers bij het torentje te zien zijn. Van de foto werd later een ansichtkaart gemaakt.
De kaart werd op 30 augustus 1907 vanuit Zoutkamp verzonden. Daarmee beschikken we over een bijzonder tijdsdocument: een afbeelding van het oorspronkelijke havenlicht, ruim dertig jaar voordat het werd gedoofd.
De foto is bovendien van belang omdat zij laat zien dat de replica uit 1988 niet op ieder detail een exacte kopie van het origineel is.
Het licht voor de haven
Het Zoutkamper havenlicht was een lokaal havenlicht en geen verdragend kustlicht. Het exacte lichtkarakter, de lichtbron, de lichthoogte en het bereik zijn op dit moment niet met zekerheid vastgesteld.
De vermelding in de lichtenlijst van 1890 — “Dient alleen voor het aandoen van de haven” — maakt wel duidelijk wat de functie was: schepen die Zoutkamp naderden konden het licht gebruiken om de haveningang te herkennen.
Een tweede havenlicht
Het grote havenlicht aan het Lange Hoofd was niet het enige licht in de omgeving van de Zoutkamper haven.
Bij de Hunsingosluis, op de dam van de sluis, stond een veel kleiner havenlicht. Een oude ansichtkaart van de haven laat de vroegere situatie mooi zien: links het Lange Hoofd met het grote havenlicht, in het midden het Korte Hoofd en rechts de dam bij de Hunsingosluis met het kleine licht.
Van dit kleinere havenlicht is zelfs een tastbaar onderdeel bewaard gebleven. Een later teruggevonden koperen lampkap droeg de initialen HvO en MM. Deze zijn geïdentificeerd als Harmannus Jan van Oosterom, aannemer van weg- en waterwerken, en Marinus Martens, koperslager uit Zoutkamp. Zij zouden betrokken zijn geweest bij de installatie van het kleine havenlicht.
Het kleine licht bij de Hunsingodam en het grote havenlicht aan het Lange Hoofd waren dus twee afzonderlijke objecten.
Het einde van het oorspronkelijke licht
Het havenlicht bleef tientallen jaren het einde van het Lange Hoofd markeren. Uit latere lichtenlijsten blijkt dat het licht in 1945 werd gedoofd. De haven en de visserij bleven echter nog jarenlang bestaan; alleen de nautische functie van het torentje was verdwenen.
In 1950 werd het oorspronkelijke havenlicht afgebroken. Daarmee verdween een karakteristiek onderdeel van de oude Buitenhaven.
Oude ansichtkaarten maken het verdwijnen ervan goed zichtbaar. Een kaart uit 1963 laat zien dat het oorspronkelijke licht toen al niet meer op het Lange Hoofd stond.
Het havenlicht keert terug
Vanaf ongeveer 1980 ontstond in Zoutkamp meer aandacht voor het behoud van het maritieme verleden. Het herstel van het Lange Hoofd vormde daarvan een belangrijk onderdeel. Ook het verdwenen havenlicht werd daarbij opnieuw onder de aandacht gebracht.
In 1988 werd een replica van het oorspronkelijke torentje geplaatst. De replica werd gebouwd door Knol & Zonen BV en is ongeveer zeven meter hoog. In tegenstelling tot het oorspronkelijke ijzeren geraamte is de huidige uitvoering van staal.
De replica is geen exacte kopie. Vooral het vakwerk, de zijschoren en de constructie boven het lichthuis wijken af van het origineel zoals dat op de oude foto te zien is. Toch brengt het torentje het karakteristieke silhouet van de oude Buitenhaven opnieuw in beeld.
Van zeehaven naar Lauwersmeer
De geschiedenis van het havenlicht is nauw verbonden met de veranderingen die het water rond Zoutkamp onderging.
Toen het licht in 1884 werd ontstoken, lag Zoutkamp rechtstreeks aan de Lauwerszee. De haven was belangrijk voor de visserij en schepen kwamen vanuit het open water naar de Buitenhaven.
In 1969 werd de Lauwerszee afgesloten en ontstond het Lauwersmeer. Daarmee veranderde de positie van Zoutkamp ingrijpend. De vissersvloot vertrok voortaan vanuit Lauwersoog voor de visserij op de Noordzee.
Het havenlicht was toen al verdwenen, maar het Lange Hoofd bleef een tastbare herinnering aan de periode waarin Zoutkamp een echte zeehaven was.
De replica uit 1988 is dan ook geen functionerende vuurtoren. Het is een historische herinnering aan de tijd waarin het torentje daadwerkelijk een rol speelde in de scheepvaart.
Een verdwenen torentje dat toch is gebleven
Het Zoutkamper havenlicht is een klein object, maar het vertelt veel over de geschiedenis van het dorp. Het herinnert aan de aanleg van de Buitenhaven, de groei van de visserij, de rijksbetonning en het Loodswezen en aan de periode waarin het Reitdiep nog rechtstreeks met de Lauwerszee verbonden was.
Het oorspronkelijke torentje stond er van 1884 tot 1950; het licht zelf brandde tot 1945. Dankzij lichtenlijsten, een oude foto, ansichtkaarten en de replica uit 1988 kunnen we ons nog een beeld vormen van het verdwenen havenlicht.
Het torentje aan het einde van het Lange Hoofd is daarmee meer dan een decoratief bouwwerk. Het is een herinnering aan het Zoutkamp van vóór 1969: een dorp waarvan het leven, de handel en vooral de visserij rechtstreeks met de zee waren verbonden.
De geschiedenis in het kort
1884 – Het oorspronkelijke havenlicht wordt voor het eerst ontstoken.
1890 – De officiële lichtenlijst beschrijft het als een grijze, ijzeren achtkantige lichtopstand met een rond lichthuis.
1907 – De gebroeders Weber uit Ulrum fotograferen het havenlicht.
1945 – Het licht wordt gedoofd.
1950 – Het oorspronkelijke torentje wordt afgebroken.
1969 – De Lauwerszee wordt afgesloten en de Zoutkamper zeevisserij verplaatst zich naar Lauwersoog.
1988 – Een replica van het havenlicht wordt op het Lange Hoofd geplaatst.
Heden – Het replica-torentje herinnert aan de verdwenen zeehaven van Zoutkamp.
Bronnen
- De Vuurboet, herfst 2010: “Het vuurtorentje van Zoutkamp”, Peter Kouwenhoven en Michaël Maerckaert.
- De Vuurboet, lente 2013: “Een oude foto van het havenlicht van Zoutkamp”.
- De Vuurboet, winter 2013: “Het kleine havenlicht van Zoutkamp”, Trijntje van Spanning-van Oosterom.
- Nationaal Archief, Archief Ministerie van Marine: Afdeling Loodswezen (2.12.10).
- Vuurtorens in Nederland, Zoutkamp / Havenlicht.
