Friesesluis

De aanleg in de negentiende eeuw

In de negentiende eeuw stonden de Lauwers en het Reitdiep in verbinding met de Lauwerszee. Daardoor kon de invloed van eb en vloed tot ver landinwaarts merkbaar zijn. Bij hoge waterstanden en noordwesterstormen vormde het zeewater een risico voor de laaggelegen gebieden in Groningen en Friesland.

Om de waterhuishouding beter te beheersen, werd tussen Zoutkamp en Nittershoek een afsluitende dijk aangelegd. De werkzaamheden vonden plaats in de jaren 1874 tot en met 1877. In deze dijk werden verschillende sluizen opgenomen. De Reitdiepsluis verzorgde de verbinding met het Reitdiep, terwijl de Friesesluis werd aangelegd voor de afwatering van het Friese boezemwater via de Lauwers. De Hunsingosluis, die uit 1859 dateert, was al eerder gebouwd.

Voor de aanleg van de Friesesluis werd de loop van de Lauwers aangepast. De oorspronkelijke verbinding met het Reitdiep werd afgedamd en er werd een nieuwe waterloop gegraven, het huidige Munnekezijlsterried. De Friesesluis maakte het mogelijk om het water uit het Friese achterland via deze route af te voeren. De aanleg was daarmee onderdeel van een groter project dat de waterstaatkundige inrichting van het gebied blijvend veranderde. ^{[1] Bronvermelding
Nieuwe Waterwerken Zoutkamp
Waterschap Noorderzijlvest}

Van deuren naar een hefdeur

De oorspronkelijke Friesesluis was een uitwateringssluis. De afsluiting moest voorkomen dat ongewenst buitenwater naar het achterland stroomde, terwijl overtollig binnenwater bij geschikte omstandigheden kon worden afgevoerd. De deuren waren dus een essentieel onderdeel van de werking van de sluis.

Bij dergelijke sluizen speelde het verschil tussen eb en vloed een belangrijke rol. Wanneer het buitenwater laag genoeg stond, konden de deuren worden geopend om water af te voeren. Bij een stijgend buitenwater werden ze gesloten. De werking was daarmee nauw verbonden met het getij van de Lauwerszee.

Na de afsluiting van de Lauwerszee in 1969 veranderde de situatie. De voormalige zee werd het Lauwersmeer en de directe getijdeninvloed verdween grotendeels. De oorspronkelijke functie als onderdeel van de zeewering verviel, maar de waterverbinding bleef van belang.

De huidige nautische registratie beschrijft de Friesesluis als een sluis met een hefdeur in het buitenhoofd en puntdeuren in het binnenhoofd. Een hefdeur beweegt verticaal en kan omhoog worden gehesen om de doorgang vrij te maken. Puntdeuren bestaan uit twee deuren die in gesloten toestand tegen elkaar aansluiten en doorgaans onder een hoek naar de waterdruk zijn gericht. ^{[2] Bronvermelding
Wikipedia
Situatie van de zeesluis bij Zoutkamp genaamd 'de Friesche Sluis'. kaartnr 001948}

Een onderdeel van het sluizencomplex

De Friesesluis staat niet op zichzelf. Samen met de Reitdiepsluis en de Hunsingosluis vormt zij een bijzonder geheel van waterstaatkundige werken bij Zoutkamp. De drie sluizen hebben verschillende ontstaansgeschiedenissen en functies, maar zijn nauw met elkaar verbonden door de ontwikkeling van de voormalige zeedijk en de veranderde loop van het water.

De Reitdiepsluis en de bijbehorende onderdelen vormen een beschermd rijksmonumentencomplex. Voor de Friesesluis moet de formele erfgoedstatus afzonderlijk worden beoordeeld; de monumentale status van het ene onderdeel geldt niet automatisch voor het andere.

De ligging van de sluizen vertelt ook iets over de geschiedenis van Zoutkamp. De afsluiting van het Reitdiep veranderde de bereikbaarheid van het dorp en de inrichting van de haven. Bij de afsluitende dijk ontstond een nieuwe situatie waarin scheepvaart, afwatering en waterveiligheid ieder hun eigen voorzieningen nodig hadden.

Beheer en bediening

De Friesesluis is eigendom van de provincie Friesland, terwijl de brug bij de sluis aan de provincie Groningen wordt toegeschreven. Daarmee zijn verschillende overheden betrokken bij de infrastructuur op deze locatie.

De actuele nautische informatie vermeldt dat de bediening vanuit de centrale post in Lauwersoog plaatsvindt. Ook de afmetingen zijn van belang voor de recreatievaart. De sluis heeft een doorvaartbreedte van ongeveer 6 meter en een schutlengte van circa 10 meter. De beperkte ruimte verklaart mede waarom de sluis in plannen voor de verbetering van de vaarroute wordt genoemd. ^{[3] Bronvermelding
Rijkswaterstaat
gegevens van de Friesche sluis bij Zoutkamp}

Knelpunt voor de recreatievaart

De vaarroute via de Lauwers verbindt het Friese vaarwegennet met het gebied rond Zoutkamp en het Lauwersmeer. De Friesesluis vormt daarin een relatief smalle passage. Ook de hoogte van de brug beperkt de mogelijkheden voor sommige recreatievaartuigen.

In het uitvoeringsprogramma De Gastvrije Lauwers is de Friesesluis daarom aangemerkt als een knelpunt. Voor de beoogde vaarroute wordt uitgegaan van een gewenste doorvaarthoogte van minimaal 2,50 meter, terwijl de beschikbare hoogte bij de brug ongeveer 2,30 meter bedraagt.

In hetzelfde programma zijn mogelijke oplossingen onderzocht. Daarbij gaat het onder meer om het verhogen van de brug en het verbreden van de bestaande sluis, maar ook om de mogelijkheid van een nieuwe sluis bij een bocht in het Munnekezijlsterried. Het betreft onderzochte opties, geen bevestiging dat een van deze maatregelen al definitief is gekozen. ^{[4] Bronvermelding
Gastvrijheid aan de Lauwers
Uitvoeringsprogramma ‘de Gastvrije Lauwers’}

Investeringen en toekomstplannen

Voor de Friesesluis is in de aangeleverde projectinformatie een reservering van € 600.000 genoemd in het uitvoeringsprogramma van de provincie Friesland voor 2024 en het meerjarenprogramma voor kunstwerken. Een reservering betekent niet automatisch dat het bedrag volledig is vrijgegeven of dat de uitvoering al is besloten.

Voordat een keuze kan worden gemaakt, moet duidelijk zijn welke aanpassingen technisch noodzakelijk zijn en welke gevolgen deze hebben voor de waterhuishouding, de vaarroute en het beheer. Ook is afstemming nodig tussen de betrokken overheden en waterbeheerders.

De Friesesluis bevindt zich daarmee op het snijvlak van historisch waterbeheer en moderne recreatievaart. De sluis is ooit gebouwd om de waterstaatkundige inrichting van het gebied te verbeteren. Nu ligt de vraag voor hoe dit historische werk kan blijven functioneren binnen de eisen die tegenwoordig aan de vaarverbinding worden gesteld.