Wie aan Zoutkamp denkt, denkt aan de visserij en vooral aan garnalen. Een van de bedrijven die het sterkst met die geschiedenis is verbonden, is Heiploeg. Het bedrijf groeide in ruim een eeuw uit van een aantal kleine Zoutkamper familiebedrijven tot een onderneming die tot de grootste garnalenverwerkers van Europa behoorde. De geschiedenis van Heiploeg loopt bovendien vrijwel parallel aan de ontwikkeling van Zoutkamp als vissersdorp.
Van visserij naar garnalenhandel
De wortels van Heiploeg gaan terug tot vóór 1900. In Zoutkamp ontstonden in die periode de familiebedrijven Heidema en Van der Ploeg. De ligging van het dorp aan het Reitdiep en aan de Lauwerszee was bijzonder gunstig voor de visserij. Aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw werd de garnalenvisserij steeds belangrijker. Garnalen waren aanvankelijk vooral een bijproduct, maar ontwikkelden zich geleidelijk tot een belangrijk handelsproduct.
Zoutkamp groeide daardoor uit tot een belangrijk centrum van de Nederlandse garnalenvisserij. Naast de vissers waren er handelaren, verwerkers en garnalendrogerijen. Het pellen gebeurde lange tijd grotendeels thuis. Hele gezinnen verdienden er een extra inkomen mee. Garnalen werden door handelaren bij de woningen afgeleverd en later weer opgehaald.
De firma Heidema hield zich onder meer bezig met vismeel, veevoedergarnalen en scheepsbevoorrading. Van der Ploeg had onder andere een bodedienst. De twee ondernemingen hadden daarmee ieder hun eigen achtergrond, maar waren allebei nauw verbonden met de Zoutkamper visserij.
De vorming van Heiploeg
Na de Tweede Wereldoorlog maakte de garnalenvisserij een sterke ontwikkeling door. Zoutkamp groeide uit tot een belangrijk garnalencentrum in Nederland en zelfs Europa. Heidema en Van der Ploeg groeiden mee met die ontwikkeling.
In 1950 gingen de bedrijven samenwerken. Uiteindelijk ontstond daaruit het bedrijf dat vanaf het begin van de jaren zeventig de naam Heiploeg droeg – een samenvoeging van de namen Heidema en Van der Ploeg.
De groei betekende dat Heiploeg steeds meer ruimte nodig had. De onderneming was aanvankelijk niet één groot bedrijf op één plek, maar bestond uit verschillende gebouwen en activiteiten die verspreid waren over Zoutkamp. Het verwerken, opslaan en vervoeren van garnalen was daardoor letterlijk onderdeel van het dorpsbeeld.
Zoutkamp verandert, Heiploeg blijft
Een belangrijk keerpunt voor de Zoutkamper visserij was de afsluiting van de Lauwerszee in 1969. De Zoutkamper vissersvloot verhuisde noodgedwongen naar de nieuwe haven van Lauwersoog. Voor de visserij betekende dit een ingrijpende verandering: de schepen vertrokken voortaan vanuit Lauwersoog in plaats van uit de vertrouwde haven van Zoutkamp.
Heiploeg koos er echter voor om de verwerkingsactiviteiten in Zoutkamp te behouden. Daarmee bleef het bedrijf een belangrijke economische factor in het dorp, ook nadat de vissersschepen grotendeels waren verdwenen.
In het begin van de jaren tachtig werden de verschillende bedrijfscomplexen die Heiploeg in Zoutkamp gebruikte, geconcentreerd op één industrieterrein tussen de Grachtstraat en het Hunsingokanaal. Dat was een belangrijke stap in de modernisering van het bedrijf.
Het einde van het thuispellen
Een volgende grote verandering kwam rond 1990. Tot dan toe waren veel garnalen in Nederland door thuispellers van hun schaal ontdaan. Dat systeem was sterk verbonden met het dagelijkse leven in Zoutkamp. Voor veel gezinnen vormde het pellen een welkome aanvulling op het inkomen.
Vanwege aangescherpte hygiëne-eisen werd het thuispellen per 1 juli 1990 verboden. Voor Heiploeg had dit grote gevolgen. Het bedrijf was sterk afhankelijk van het thuispellen en moest op zoek naar andere manieren om grote hoeveelheden garnalen te verwerken. Heiploeg week aanvankelijk uit naar Polen en andere landen in Midden- en Oost-Europa. Later werd Marokko een belangrijke locatie voor het handmatig pellen van Noordzeegarnalen.
De verandering was kenmerkend voor de ontwikkeling van de garnalenindustrie. De vangst bleef verbonden met de Noordzee en de Wadden, maar de verwerking werd steeds internationaler.
Brand en nieuwbouw
De groei van Heiploeg zette ondertussen door. De bestaande bedrijfsruimte in Zoutkamp werd steeds krapper en het bedrijf breidde zijn activiteiten verder uit.
In 1994 werd de fabriek in Zoutkamp door brand getroffen. De schade was zo groot dat een nieuwe fabriek nodig was. Uiteindelijk werd besloten tot nieuwbouw aan de rand van Zoutkamp. De nieuwe fabriek vergde een investering van tientallen miljoenen guldens en betekende opnieuw een ingrijpende modernisering van de onderneming.
In 1999 werd de nieuwe, ultramoderne fabriek aan de Panserweg officieel in gebruik genomen. Daarmee verdween een groot deel van de industriële bedrijvigheid uit het centrum van Zoutkamp. De oude bedrijfspanden werden verkocht of gesloopt en kregen later andere bestemmingen. De verhuizing was dus niet alleen een belangrijke gebeurtenis voor Heiploeg, maar veranderde ook het aanzien van het dorp.
Van familiebedrijf naar internationaal concern
In de jaren negentig en het begin van de jaren 2000 veranderde Heiploeg steeds meer van een traditioneel familiebedrijf in een internationaal opererend concern. De onderneming groeide niet alleen autonoom, maar ook door overnames.
Rond de eeuwwisseling werden verschillende bedrijven in binnen- en buitenland overgenomen. Heiploeg breidde daarmee zijn positie in de Europese seafoodmarkt uit. Een belangrijk deel van de groei kwam voort uit de toenemende vraag naar garnalen en de opkomst van verse garnalen in de supermarkten. In 2000 werd bericht dat de omzet van Heiploeg in enkele jaren sterk was gegroeid, mede door overnames in onder meer België, Duitsland en Nederland.
De onderneming ontwikkelde zich daarmee van een regionale Zoutkamper garnalenverwerker tot een internationale leverancier van schaal- en schelpdieren.
Ook de verwerking werd internationaler. Marokko werd een belangrijk centrum voor het met de hand pellen van Noordzeegarnalen. Later kwamen daar activiteiten in andere landen bij. Eind 2012 opende Heiploeg bijvoorbeeld een kantoor in India, een belangrijk herkomstgebied voor tropische garnalen.
Heiploeg en de Europese markt
De fabriek in Zoutkamp bleef ondertussen het hart van de Nederlandse activiteiten. Vanuit de vestiging aan de Panserweg werden garnalen en andere seafoodproducten verwerkt en gedistribueerd.
Heiploeg richtte zich niet alleen op de traditionele Hollandse grijze garnaal. Het assortiment werd veel breder en omvatte ook tropische garnalen en andere schaal- en schelpdieren. De onderneming leverde aan supermarkten, foodservicebedrijven en de voedingsmiddelenindustrie in verschillende Europese landen.
Een bijzonder detail is dat de oude familienamen nog steeds voortleven. Het merk Heidema en van der Ploeg wordt gebruikt voor verse, gekookte Hollandse garnalen die aan de Waddenkust worden aangeland en verwerkt. Zo zijn de namen van de oorspronkelijke bedrijven, meer dan een eeuw later, nog altijd terug te vinden in het assortiment.
Een moeilijke periode
De snelle groei had ook een keerzijde. Heiploeg kreeg te maken met financiële problemen en wisselingen van eigenaar. Het voormalige familiebedrijf kwam uiteindelijk in handen van investeerders. In 2012 werd de onderneming na enkele verliesgevende jaren verkocht en kwam er nieuw kapitaal beschikbaar van onder meer ABN AMRO, Rabobank en Friesland Bank.
Een zware klap volgde in 2013. De Europese Commissie legde verschillende garnalenhandelaren een grote boete op wegens verboden prijsafspraken rond Noordzeegarnalen. Voor Heiploeg bedroeg de boete ruim 27 miljoen euro. In combinatie met de bestaande schulden bleek dit voor het bedrijf uiteindelijk niet op te brengen.
Op 28 januari 2014 werd Heiploeg failliet verklaard.
De doorstart
Het faillissement betekende echter niet het einde van Heiploeg in Zoutkamp. Het visserijconcern Parlevliet & Van der Plas uit Katwijk nam belangrijke onderdelen van het bedrijf over. Heiploeg maakte daarmee een doorstart als Heiploeg International.
Bij die doorstart gingen veel banen verloren, maar een aanzienlijk deel van de werkgelegenheid bleef behouden. Van de ongeveer 390 werknemers in Groningen konden circa 300 mensen bij de doorstart aan het werk blijven. Ook activiteiten in onder meer Marokko, Suriname en Brits-Guyana kwamen bij Parlevliet & Van der Plas terecht.
In 2015 oordeelde de rechtbank dat de doorstart correct was verlopen. De activiteiten in Zoutkamp werden daarmee voortgezet, zij het in afgeslankte vorm.
Heiploeg vandaag
De geschiedenis van Heiploeg is daarmee een verhaal geworden dat veel groter is dan alleen dat van een garnalenfabriek. Het is tegelijkertijd een verhaal over de ontwikkeling van Zoutkamp, de overgang van kleinschalige visserij naar een internationale voedingsmiddelenindustrie en de voortdurende veranderingen binnen de garnalenhandel.
Waar vroeger de garnalenauto’s door de straten van Zoutkamp reden en gezinnen thuis aan de keukentafel zaten te pellen, worden tegenwoordig grote hoeveelheden seafood in moderne productielijnen verwerkt. De vissersvloot vertrok uit Zoutkamp naar Lauwersoog, het pellen verplaatste zich grotendeels naar het buitenland en de oude bedrijfsgebouwen in het dorp verdwenen.
Toch bleef Heiploeg opmerkelijk trouw aan zijn oorspronkelijke plaats. De moderne fabriek aan de Panserweg staat nog altijd bij Zoutkamp en vormt een belangrijke herinnering aan de tijd waarin het dorp uitgroeide tot een van de belangrijkste garnalencentra van Europa. De huidige vestiging is gespecialiseerd in koelverse seafoodproducten en huisvest daarnaast de transportdivisie Heitrans.
Ook de schaal waarop het bedrijf opereert is nauwelijks meer te vergelijken met die van de oorspronkelijke familiebedrijven. Heiploeg groeide uit tot een internationale onderneming met productie- en handelsactiviteiten in verschillende landen en een assortiment dat veel verder reikt dan de traditionele Zoutkamper grijze garnaal.
Een bedrijf dat met Zoutkamp meegroeide
De geschiedenis van Heiploeg laat goed zien hoe nauw een bedrijf en een dorp met elkaar verweven kunnen zijn. De onderneming ontstond uit bedrijven die hun wortels hadden in de oude Zoutkamper visserij. Toen de vloot naar Lauwersoog verhuisde, bleef de verwerking in Zoutkamp. Toen het thuispellen verdween, werd de verwerking internationaler. Toen de oude fabrieken te klein werden, kwam er nieuwbouw aan de rand van het dorp. En toen de onderneming in 2014 failliet ging, bleef de productie in Zoutkamp dankzij een doorstart behouden.
Van Heidema en Van der Ploeg tot Heiploeg International: in ruim honderd jaar veranderde er ontzettend veel. Maar één element bleef opmerkelijk constant: de verbinding met Zoutkamp en met de garnalenvisserij van het Waddengebied.
Daarmee is de geschiedenis van Heiploeg niet alleen de geschiedenis van een onderneming, maar ook een belangrijk hoofdstuk uit de economische en sociale geschiedenis van Zoutkamp.
