Lange heufd

De aanleg van de buitenhaven

De geschiedenis van het Lange Heufd begint met de aanleg van de Reitdiepsluizen. In 1874 werd begonnen met de aanleg van een afsluitdijk tussen Zoutkamp en de Nittershoek. In deze dijk kwam in 1877 een nieuw sluizencomplex, bestaande uit een schutsluis en uitwateringssluizen. Bij het complex werd ook een nieuwe buitenhaven aangelegd, met twee havenhoofden: het Lange Hoofd en het Korte Hoofd. ^{[1] Bronvermelding
Monumenten.nl
Buitenhaven, onderdeel van de Reitdiepssluizen}

De ingreep had grote gevolgen voor Zoutkamp. Het Reitdiep stond tot die tijd in open verbinding met de Lauwerszee. Door de afsluiting veranderde de waterhuishouding en konden de vissersschepen niet meer op dezelfde manier gebruikmaken van het Reitdiep. Voor de vissersvloot werd daarom buitendijks een nieuwe haven aangelegd.

De functie van de twee havenhoofden verschilde. Het Lange Hoofd was bestemd als ligplaats voor de vissersvloot. Aan het Korte Hoofd kon worden geladen en gelost wanneer een schip niet door de sluis kon. ^{[2] Bronvermelding
Visit Wadden
Lange Hoofd}

De buitenhaven maakt nog altijd deel uit van het monumentale complex van de Reitdiepsluizen. Het Lange en Korte Hoofd zijn samen als rijksmonument beschermd. Ook de Reitdiepssluis en de sluismeesterswoning maken deel uit van het beschermde complex. ^{[3] Bronvermelding
Monumenten.nl
Buitenhaven, onderdeel van de Reitdiepssluizen}

De vissershaven

De nieuwe haven werd onderdeel van het dagelijkse leven van de Zoutkamper vissers. Vooral de garnalenvisserij werd belangrijk voor het dorp. Zoutkamp ontwikkelde zich tot een karakteristieke vissersplaats, met naast de schepen ook bedrijven die zich bezighielden met de verwerking van de aangevoerde vis en garnalen.

Het belang van de visserij is nog goed terug te zien in oude foto’s en schilderijen. Een bijzonder voorbeeld is het schilderij Het Lange Hoofd met vissersschepen in de buitenhaven van Zoutkamp uit 1953 van Jan L. van der Baan. Het schilderij toont de haven bij hoogwater, met de vissersschepen aan het Lange Hoofd. ^{[4] Bronvermelding
Collectie Groningen
Scheepjes bij Zoutkamp}

Van der Baan was in 1945 toegetreden tot de Groninger kunstkring De Ploeg. Hij had vanaf zijn negentiende een eigen schip en kende het water in het noorden goed, vooral de Waddenzee. Hij verbleef regelmatig met zijn boot in Zoutkamp en schilderde daar de haven en de omgeving. ^{[5] Bronvermelding
Collectie Groningen
Scheepjes bij Zoutkamp}

Het schilderij is daardoor niet alleen een kunstwerk, maar ook een waardevolle visuele bron voor de geschiedenis van het Lange Heufd. Het laat zien hoe de haven er uitzag in de laatste periode waarin de Zoutkamper vissersvloot nog rechtstreeks aan de Lauwerszee lag.

1969: het einde van de vissershaven

De afsluiting van de Lauwerszee in 1969 was een keerpunt in de geschiedenis van Zoutkamp. Op 23 mei van dat jaar werd de afsluiting bij Lauwersoog officieel voltooid. Het getijdengebied veranderde in het Lauwersmeer.

Voor Zoutkamp betekende dit het einde van de haven als thuishaven van de zeevisserij. De Zoutkamper vloot verhuisde naar Lauwersoog. Daar ontstond een nieuwe vissershaven met voorzieningen voor de beroepsvisserij. Zoutkamp verloor daarmee zijn functie als directe zeehaven, al bleef de visserij in het dorp economisch en cultureel nog lange tijd belangrijk. ^{[6] Bronvermelding
De Verhalen van Groningen
Vesting en visserij in Zoutkamp}

Ook de Reitdiepsluizen veranderden hierdoor van functie. Sinds de afsluiting van de Lauwerszee hebben de sluizen hun oorspronkelijke zeekerende functie verloren. Het monumentale complex herinnert daarmee letterlijk aan de overgang van de Lauwerszee naar het Lauwersmeer. ^{[7] Bronvermelding
Monumenten.nl
Buitenhaven, onderdeel van de Reitdiepssluizen}

Van vissersschepen naar historische zeilschepen

Na het verdwijnen van de beroepsvissersvloot veranderde het gebruik van de haven. De recreatievaart kreeg een steeds belangrijkere rol en de haven werd een belangrijke ligplaats voor historische schepen, de zogenoemde Bruine Vloot. ^{[8] Bronvermelding
LandschapGeschiedenis.nl
De Marne: landschap en geschiedenis}

Daarmee ontstond een opvallende nieuwe fase in de geschiedenis van het Lange Heufd. De traditionele schepen pasten goed bij het historische karakter van de haven. Tjalken, klippers en andere historische vaartuigen brachten opnieuw masten en zeilen in het havenbeeld, maar nu niet meer voor de vracht- of garnalenvisserij. De schepen werden gebruikt voor recreatie en chartervaart.

De ontwikkeling was geen plotselinge gebeurtenis op één bepaald moment. De overgang van vissershaven naar recreatiehaven voltrok zich geleidelijk na de afsluiting van de Lauwerszee. Dat Zoutkamp een thuishaven voor historische schepen werd, is ook in latere bronnen en gemeentelijke documenten terug te zien. ^{[9] Bronvermelding
LandschapGeschiedenis.nl
De Marne: landschap en geschiedenis}

De maritieme geschiedenis van het Lange Heufd loopt daarmee eigenlijk door. Eerst waren het de Zoutkamper vissers die de kade gebruikten. Later kwamen de historische zeilschepen. De functie veranderde, maar de relatie tussen Zoutkamp en de scheepvaart bleef bestaan.

Een haven met verschillende levens

Het Lange Heufd heeft in relatief korte tijd verschillende rollen vervuld. Het begon als onderdeel van een negentiende-eeuws waterstaatkundig project, werd de ligplaats van een vissersvloot en vormde later een onderdeel van de recreatieve scheepvaart op het Lauwersmeer.

Juist daardoor is de buitenhaven historisch interessant. De kade zelf is niet spectaculair groot, maar de veranderingen die hier hebben plaatsgevonden weerspiegelen grote veranderingen in het landschap en de economie van Noord-Groningen.

Het schilderij van Jan L. van der Baan uit 1953 vormt daarbij een mooi venster op het verleden. Op het doek liggen de vissersschepen aan het Lange Hoofd, terwijl tegenwoordig vooral de recreatieve en historische scheepvaart het beeld bepaalt. ^{[10] Bronvermelding
Collectie Groningen
Scheepjes bij Zoutkamp}

Wie het Lange Heufd bezoekt, ziet dus een haven die meerdere keren van karakter is veranderd. Van de aanleg van de Reitdiepsluizen in 1877, via de garnalenvisserij en de veerdienst naar Schiermonnikoog, tot de afsluiting van de Lauwerszee en de komst van de Bruine Vloot: de geschiedenis van Zoutkamp is hier in een klein gebied goed te volgen.