De Batterij

Van schans tot sluis

Zoutkamp ontstond als nederzetting bij een schans die volgens het monumentenoverzicht rond 1575 door de Spanjaarden bij het Reitdiep werd aangelegd. Staatse troepen breidden de schans in 1589 uit. In de eeuwen daarna ontwikkelde Zoutkamp zich verder als vissersplaats. In 1799, toen een Engelse landing werd gevreesd, kreeg het dorp een Frans garnizoen en werden de verwaarloosde verdedigingswerken hersteld en uitgebreid. Zoutkamp werd pas in 1882 als vesting opgeheven. ^{[1] Bronvermelding
Monumenten in Nederland. Groningen (1998)
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed / DBNL}

De ligging van Zoutkamp was van strategisch belang. Via het Reitdiep stond het Groningse achterland in verbinding met de Lauwerszee en de Waddenzee. Het dorp speelde daardoor een rol in zowel de scheepvaart als de verdediging van de kust.

In de negentiende eeuw veranderde de functie van het dorp. In 1825 werd een vissershaven aangelegd, waarna de bevolking toenam. Veel vissers hielden zich bezig met de schelpenvisserij. Ook langs het Hunsingokanaal, dat in 1856-1858 werd gegraven, ontstonden industriële activiteiten, waaronder kalkovens en een portlandcementfabriek. Deze bedrijven verdwenen in de loop van de twintigste eeuw.

De sluismeesterswoning

Een grote verandering volgde met de aanleg van de Provinciale Sluis. In de periode 1873-1877 werd het Reitdiep bij Zoutkamp door een dijk en sluizen van de Lauwerszee afgesloten. De Provinciale Sluis dateert uit 1876. De Batterij, het herenhuis op de voormalige zeedijk, dateert volgens het monumentenoverzicht uit omstreeks 1880 en diende waarschijnlijk als dienstwoning bij de sluis.

De woning maakte deel uit van een groter complex met sluizen, een haven en woningen voor het personeel. In zijn artikel uit 1976 beschrijft Pek van Andel naast de sluismeesterswoning ook drie toen nog bestaande woningen voor sluisknechten. De sluismeester hield toezicht op het functioneren van de sluis en speelde daarmee een belangrijke rol in het waterbeheer en de scheepvaart.

De afsluiting van het Reitdiep moet niet worden verward met de latere afsluiting van de Lauwerszee. Op 25 mei 1969 werd de Lauwerszee van de Waddenzee afgesloten. Daardoor ontstond het Lauwersmeer en verdween het getij uit het gebied. Het oude sluizencomplex verloor zijn zeekerende functie. De haven en de visafslag verhuisden naar Lauwersoog, evenals de sluismeester.

Voor Zoutkamp betekende dit een ingrijpende verandering. Het dorp was lange tijd nauw verbonden geweest met de zee en de visserij. Door de afsluiting veranderden niet alleen het landschap, maar ook de haven en de functie van de gebouwen bij het oude sluizencomplex.

Van slooppand tot monument?

Na het verdwijnen van de sluisfunctie kwam de Batterij leeg te staan. Het pand raakte in verval en de eerste ruiten waren al ingegooid. Tegelijkertijd waren er plannen om de verkeersinfrastructuur rond Zoutkamp ingrijpend te veranderen. De historische woning dreigde daardoor te verdwijnen.

De bedreiging kwam voort uit plannen voor een provinciale weg N388 van Grijpskerk via Zoutkamp naar Menneweer. In het goedgekeurde bestemmingsplan was de nieuwe weg dwars door het sluismeestershuis getekend. Ook negen woningen aan de Spuistraat zijn voor deze weg daadwerkelijk gesloopt.

Dat de plannen waren goedgekeurd, betekende volgens Pek van Andel niet dat de sloop onvermijdelijk moest zijn. In zijn opiniestuk ‘Van slooppand tot monument?’, gepubliceerd in het Nieuwsblad van het Noorden van 24 november 1976 ^{[2] Bronvermelding
Nieuwsblad van het Noorden van 24 november 1976
Van slooppand tot monument?} , beschreef hij hoe hij zich tegen de plannen verzette.

Van Andel was geen geboren Zoutkamper. Hij kwam in de zomer van 1975 naar het dorp om te zeilen. Toen hij het vervallen huis op de dijk zag staan en hoorde dat het dreigde te worden gesloopt, besloot hij in actie te komen.

Hij beschouwde de plannen als een voorbeeld van wat hij ‘planningsvandalisme’ noemde. Volgens hem kregen verkeersbelangen te veel ruimte, terwijl de historische waarde van de bestaande bebouwing onvoldoende werd meegewogen. Hij wees er bovendien op dat de plannen waren goedgekeurd door de gemeenteraad van Ulrum, na een inspraakavond met de bevolking van Zoutkamp.

Pek van Andel komt in actie

Van Andel besloot niet alleen bezwaar te maken, maar ook iets aan de directe situatie van het pand te doen. Binnen 24 uur voerde hij naar eigen zeggen acht telefoongesprekken. Hij kreeg vervolgens mondeling de toezegging dat hij de woning tijdelijk mocht huren van de Provinciale Waterstaat, zolang het huis nog zou bestaan.

Zijn eerste doel was het tegengaan van de verkrotting. Het terugdraaien van het sloopbesluit kwam daarna. Om die reden wilde hij eerst het tijdelijke huurcontract ondertekenen voordat hij de actie verder naar buiten bracht.

Vervolgens benaderde Van Andel een groot aantal betrokkenen. Hij zocht contact met inwoners van Zoutkamp, de wethouder, de gemeente Ulrum, de VVV, monumentenorganisaties, natuurorganisaties en verschillende media. Ook werd er een film over het huis gemaakt. Zo probeerde hij het behoud van de Batterij onder de aandacht te brengen en steun te verzamelen voor zijn actie.

De Provinciale Waterstaat besloot later het tijdelijke huurcontract niet te verlengen. Van Andel bleef op advies van de Rechtswinkel in Groningen echter de huur doorbetalen. Daarmee probeerde hij te voorkomen dat het pand opnieuw leeg kwam te staan. In zijn artikel benadrukte hij dat leegstand voor bedreigde historische gebouwen vaak een belangrijke oorzaak van verval is.

De actie kreeg uiteindelijk resultaat. Eerst veranderde de gemeente Ulrum van standpunt, daarna volgde de provincie. De plannen werden aangepast en de Batterij hoefde niet langer te verdwijnen voor de aanleg van de weg.

In plaats van het pand te slopen, besloot de provincie het openbaar te verkopen. Van Andel verwachtte in zijn artikel dat het huis meer dan honderdduizend gulden zou opbrengen. Dat was zijn verwachting in 1976; het daadwerkelijke verkoopbedrag is hiermee niet vastgesteld.

Van Andel schreef dat het hem niet in de eerste plaats om het financiële resultaat ging. Hij wilde voorkomen dat een bijzonder stukje historisch erfgoed verloren zou gaan door verkeersplannen die volgens hem onvoldoende rekening hielden met de waarde van de bestaande bebouwing.

De jeugd van Zoutkamp had zijn inzet goed gevolgd en gaf hem de bijnaam ‘Joop Monument’. Die naam bleef verbonden aan de man die zich had ingezet voor het behoud van het huis op de dijk.

Een rijksmonument met een nieuwe toekomst

De Batterij is inmiddels officieel erkend als rijksmonument. De sluismeesterswoning werd op 12 maart 2001 opgenomen in het monumentenregister onder nummer 508298. Het pand maakt deel uit van het monumentale complex van de Reitdiepsluizen, dat als geheel geregistreerd staat onder nummer 508296. ^{[3] Bronvermelding
Rijksmonument Sluismeesterswoning [4] Bronvermelding
Rijksmonument Reitdiepsluizen}

De monumentale waarde zit niet alleen in de ouderdom en de oorspronkelijke functie van het huis, maar ook in de karakteristieke architectuur en de markante ligging bij de voormalige zeedijk. Samen met de sluizen en de andere historische onderdelen vertelt het gebouw het verhaal van de waterstaatkundige ontwikkeling van het gebied.

Na het afwenden van de sloop kreeg de Batterij een nieuwe toekomst. Het pand werd opgeknapt en kwam later in gebruik als woning van de familie Heidema. Daarmee bleef een belangrijk onderdeel van de historische bebouwing van Zoutkamp behouden. Tegenwoordig is de Batterij in gebruik als kantoor van Hendrikson Shrimping. ^{[5] Bronvermelding
Hendrikson Shrimping} Het bedrijf is actief in de garnalenhandel, een bedrijfstak die nauw verbonden is met de geschiedenis van Zoutkamp.

Hoewel het huis zijn oorspronkelijke functie heeft verloren, sluit de huidige bestemming opnieuw aan bij de maritieme geschiedenis van Zoutkamp. Wie De Batterij vandaag bekijkt, ziet meer dan een statig huis op een oude dijk. Het is een tastbare herinnering aan de ontwikkeling van het waterbeheer, de veranderingen in de visserij en de inzet van een betrokken burger die hielp voorkomen dat een bijzonder historisch gebouw uit het dorpsbeeld verdween.