Reitdiepssluis

De afsluiting van het Reitdiep

De aanleg van de Reitdiepssluis moet worden gezien als onderdeel van een veel groter waterstaatkundig project. Het Reitdiep was tot de aanleg van het Eemskanaal in 1876 de belangrijkste verbinding tussen Groningen en de zee. Tegelijkertijd was het een afwateringsrivier. Die combinatie van scheepvaart en waterafvoer leverde steeds meer problemen op.

Bij hoogwater en stormvloed kon het zeewater via het Reitdiep ver landinwaarts komen. Ook in de stad Groningen was de invloed van eb en vloed merkbaar. Door de afsluiting bij Zoutkamp kon de invloed van de zee op het Reitdiep en het achterliggende gebied worden beëindigd en kon de waterhuishouding beter worden beheerst.

De afsluitdijk tussen Zoutkamp en het Friese Nittershoek werd aangelegd in de jaren 1874 tot en met 1876. In deze dijk werden meerdere waterwerken opgenomen. De belangrijkste daarvan was de provinciale schut- en uitwateringssluis bij Zoutkamp, die in 1877 werd voltooid. Aan de Friese kant werd bovendien de Friesche Sluis aangelegd. De Lauwers werd daarbij van het Reitdiep gescheiden, zodat de afwatering aan beide zijden afzonderlijk kon worden geregeld. ^{[1] Bronvermelding
Waterschap Noorderzijlvest
Nieuwe Waterwerken Zoutkamp}

De uitvoering van het project verliep overigens niet zonder problemen. De aanbesteding vond al eerder plaats, maar stormvloeden en andere tegenslagen zorgden ervoor dat het werk moest worden stilgelegd en opnieuw aanbesteed. In januari 1877 liep de afsluitdijk nog aanzienlijke stormschade op. Ondanks deze problemen konden de werken datzelfde jaar worden voltooid.

Een nieuwe situatie voor Zoutkamp

De afsluiting had grote gevolgen voor het dorp. De oude haven aan de monding van het Reitdiep verloor zijn directe positie aan het open zeewater en werd aangepast. Buitendijks werd een nieuwe buitenhaven aangelegd. Deze kreeg twee markante havenhoofden: het Lange Hoofd en het Korte Hoofd.

Het Lange Hoofd werd gebruikt door de vissersvloot. Het Korte Hoofd kreeg onder meer een functie voor het laden en lossen van goederen wanneer schepen niet door de sluis konden. Ook vertrok vanaf hier de veerboot naar Schiermonnikoog.

De aanleg van de sluis betekende niet dat Zoutkamp zijn verbinding met Friesland verloor. Integendeel: de nieuwe waterstaatkundige inrichting zorgde juist voor een betere landverbinding met de Nittershoek en daarmee met Friesland. De afsluiting veranderde het karakter van Zoutkamp dus ingrijpend, maar maakte het dorp tegelijkertijd beter bereikbaar.

De Reitdiepssluis werd hierdoor een belangrijk knooppunt tussen de scheepvaart, de waterafvoer en de infrastructuur rond Zoutkamp. De bijnaam “Poort tot Groningen” past dan ook goed bij de historische betekenis van het complex.

De sluis zelf

De oorspronkelijke schutsluis was 27,50 meter lang en 8,85 meter breed. Het monument bestaat uit een centraal gelegen schutsluis met aan beide kanten uitwateringssluizen. Daarmee kon het complex verschillende functies combineren: schepen konden worden geschut en het achterliggende gebied kon zijn water blijven afvoeren. ^{[2] Bronvermelding
Monumenten.nl
Reitdiepssluis, monument 508295}

Bij de aanleg lagen over het water twee draaibruggen. Deze werden in 1981 vervangen door één basculebrug. Tijdens de werkzaamheden werd tijdelijk een Baileybrug van het leger gebruikt om het verkeer doorgang te laten vinden.

De bouw van de sluismeesterswoning en andere gebouwen rond dezelfde tijd vormde samen met de haven en de deurenloodsen een herkenbaar waterstaatkundig ensemble. Het gaat daardoor niet alleen om een losse sluis, maar om een compleet historisch complex.

Het einde van de zeewerende functie

De Reitdiepsluis bleef lange tijd onderdeel van de waterkering tussen het binnenland en de Lauwerszee. Dat veranderde ingrijpend toen in 1969 de Lauwerszee van de Waddenzee werd afgesloten en het Lauwersmeer ontstond.

Vanaf dat moment had het sluizencomplex zijn oorspronkelijke zeewerende functie niet meer nodig. De sluis bleef echter onderdeel van de waterstaatkundige infrastructuur en bleef van belang voor de scheepvaart en de waterhuishouding.

Ook de visserij in Zoutkamp veranderde door de afsluiting van de Lauwerszee. De voormalige zeearm werd een meer met zoet water en de grote Zoutkamper vissersvloot verloor zijn directe toegang tot de zee. In 1969 werd de vissershaven daarom verplaatst naar Lauwersoog.

De geschiedenis van de Reitdiepsluis laat daarmee in het klein zien hoe sterk het landschap rond Zoutkamp in anderhalve eeuw is veranderd: van open zeearm naar afgesloten water, van zeesluis naar een historisch waterwerk in een recreatief vaargebied. ^{[3] Bronvermelding
Wikipedia
Zoutkamp}

Een beschermd sluizencomplex

De Reitdiepssluis is een rijksmonument met monumentnummer 508295. De sluis maakt bovendien deel uit van het grotere rijksmonumentencomplex. Dat complex bestaat uit meer dan alleen de sluis. Ook de buitenhaven met het Korte en Lange Hoofd, de sluismeesterswoning, het voormalige sluismeestersverblijf, de deurenloodsen met sleephelling en een loods van de Rijksbetonningsdienst behoren tot het historische geheel. ^{[4] Bronvermelding
Monumenten.nl
Reitdiepssluis-complex, monument 508299}

De binnenhaven is juist niet als onderdeel van het rijksmonument beschermd, omdat deze door latere wijzigingen te veel van zijn oorspronkelijke karakter heeft verloren.

De sluismeesterswoning aan de Sluisweg is afzonderlijk als rijksmonument geregistreerd. Het gebouw hoorde functioneel bij de sluis en vormt nog altijd een herkenbaar onderdeel van het historische beeld rond het waterwerk. ^{[5] Bronvermelding
Monumenten.nl
Sluismeesterswoning, monument 508298}

Ook de deurenloodsen aan de Reitdiepskade zijn beschermd. Ze herinneren aan de technische kant van het sluizencomplex: naast het bedienen en onderhouden van de sluis waren er gebouwen en voorzieningen nodig voor het opslaan en onderhouden van de zware sluisdeuren en het bijbehorende materiaal.

Van waterwerk naar monument

De Reitdiepssluis heeft daarmee verschillende levens gehad. Eerst was zij onderdeel van een groot provinciaal project om het Reitdiep van de zee af te sluiten en de waterhuishouding te verbeteren. Daarna vormde de sluis een belangrijk onderdeel van de scheepvaart en de visserij rond Zoutkamp. Na de afsluiting van de Lauwerszee verloor zij haar functie als zeewerende sluis, maar bleef het complex onderdeel van het historische en waterstaatkundige landschap.

Juist de combinatie van sluis, haven, dijk, woningen en loodsen maakt de plek bijzonder. Wie bij de Reitdiepssluis staat, kijkt niet alleen naar een bouwwerk uit de negentiende eeuw, maar naar een plek waar de ontwikkeling van Zoutkamp, de scheepvaart naar Groningen en de eeuwenlange strijd tegen het water samenkomen.