Aan de rand van het Reitdiep, pal tegenover de historische sluizen van Zoutkamp, staat een bijzonder stukje waterbouwerfgoed. Waar je tegenwoordig bij Restaurant ZK 86 terechtkunt voor een hapje en een drankje aan het water, werden hier vroeger zware sluisdeuren opgeslagen, onderhouden en gerepareerd. De Deurenloods met bijbehorende sleephelling maakt deel uit van het historische sluizencomplex dat in 1877 werd aangelegd.
De plek vertelt het verhaal van een tijd waarin Zoutkamp een belangrijke rol speelde in de waterhuishouding van Noord-Groningen. De houten deuren van de Reitdiepsluizen moesten regelmatig worden gecontroleerd en onderhouden. Daarvoor waren niet alleen vakmanschap en zware materialen nodig, maar ook speciale voorzieningen om de deuren uit het water te halen en naar de werkplaats te vervoeren.
Tegenwoordig heeft de voormalige Deurenloods een heel andere bestemming. Op 21 juni 1986 opende Harry Mesman hier Restaurant ZK 86. Sindsdien is het gebouw uitgegroeid tot een bekende horecaplek aan de Reitdiepskade, waar de geschiedenis van het dorp en de hedendaagse Zoutkamper horeca samenkomen.
Ook buiten het restaurant is het verleden nog zichtbaar. De oude rails en de oorspronkelijke reservedeuren herinneren aan het vroegere onderhoudswerk. Naast het pand staat bovendien het bekende Leugenbankje, een ontmoetingsplek die ooit begon met een paar oude stoelen in een schuurtje. Wie hier even rondkijkt, ontdekt dat dit niet zomaar een restaurant aan het water is, maar een plek waar een belangrijk deel van de geschiedenis van Zoutkamp bewaard is gebleven.
De Reitdiepsluizen en de waterhuishouding
De geschiedenis van de Deurenloods is nauw verbonden met die van de Reitdiepsluizen. Het sluizencomplex werd in 1877 aangelegd bij de afsluiting van het Reitdiep van de Lauwerszee. De bijbehorende dijk was enkele jaren eerder tot stand gekomen. De sluizen waren van belang voor de waterbeheersing en de afwatering van onder meer het Westerkwartier en Hunsingo. Tegelijkertijd maakten ze het mogelijk om schepen tussen de verschillende waterwegen te laten passeren.
Het complex bestond uit verschillende onderdelen, waaronder een schutsluis, uitwateringssluizen, een buitenhaven, dienstgebouwen en deurenloodsen met een sleephelling. De onderdelen vormden samen een functioneel geheel. De deurenloodsen en sleephelling zijn vanwege hun historische, architectuurhistorische en waterstaatkundige betekenis beschermd als onderdeel van het monumentale sluizencomplex.
Met de afsluiting van de Lauwerszee in 1969 veranderde de functie van het sluizencomplex. De sluizen verloren hun oorspronkelijke functie als zeewering. De gebouwen en technische voorzieningen bleven echter tastbare herinneringen aan de manier waarop men vroeger het water beheerde.
Hoe werden de sluisdeuren uit het water gehaald?
Het onderhoud aan de sluisdeuren was zwaar werk. De deuren waren groot en zwaar en moesten met veel zorg uit hun sponningen worden getild. Dat gebeurde aanvankelijk met de hand, met behulp van enorme stellages waarmee de deuren uit de sluis konden worden gehesen. Een arbeidsintensieve klus waarbij het gewicht van de deuren en hun beweging voortdurend onder controle moesten worden gehouden.
Later werd hiervoor een stoom-bok ingezet. Daarmee kon het zware hijswerk mechanisch worden uitgevoerd. In een volgende fase nam een gewone hijskraan deze taak over. Zo veranderde de manier waarop de deuren uit de sluis werden gehaald in de loop der tijd: van zwaar handwerk met stellages naar mechanisch hijsen.
Het uittakelen was echter pas het begin. Nadat een deur uit de sluis was gehaald, moest deze nog naar de deurenloods worden vervoerd. Daarvoor diende de sleephelling, die was voorzien van geleiderails, een lier en een draaischijf. De lier werd met de hand bediend en trok de zware deuren over de helling naar de loods. Daar konden timmerlieden de deuren inspecteren en waar nodig repareren, zodat ze daarna weer teruggeplaatst konden worden.
De drie gekoppelde houten deurenloodsen waren speciaal voor deze werkzaamheden gebouwd. De rails en lier vormden samen met de sleephelling een transportsysteem waarmee de zware deuren gecontroleerd konden worden verplaatst. De oorspronkelijke reservedeuren zijn nog altijd aan de binnenkant van de brug te zien. Ook de rails herinneren aan het zware werk dat hier werd uitgevoerd.
Van werkplaats naar nieuwe bestemming
Toen de Deurenloods haar oorspronkelijke waterbouwkundige functie verloor, kreeg het gebouw een nieuwe bestemming. In 1986 werd het pand omgevormd tot een restaurant, ZK 86. Vlak naast het gebouw bevindt zich bovendien het bekende Leugenbankje. Zo vormt de Deurenloods een bijzondere plek waar waterbouwerfgoed, horeca en dorpsleven samenkomen.
