De Binnenhaven

Van vestingplaats naar vissersdorp

De geschiedenis van Zoutkamp begint niet bij de visserij alleen. Het dorp had ook een militaire functie. Door de ligging bij de monding van het Reitdiep was Zoutkamp een strategische plek voor de verdediging en de toegang tot het Groningse achterland. De militaire vesting werd in 1882 opgeheven. Daarna kreeg de ontwikkeling van Zoutkamp als vissersplaats steeds meer de overhand.

Het Reitdiep vormde vroeger een open verbinding tussen de Lauwerszee en de stad Groningen. Eb en vloed waren daardoor tot in de stad merkbaar. Bij storm en hoogwater kon het zeewater ver landinwaarts doordringen. Om het water beter te kunnen beheersen, werd in 1877 het Reitdiep bij Zoutkamp afgesloten met een provinciale dijk en de grote Reitdiepsluis. De sluis kreeg ook de bijnaam ‘Poort tot Groningen’.

Deze ingreep veranderde Zoutkamp ingrijpend. De vroegere buitenhaven kwam binnendijks te liggen en het havengebied werd verplaatst en opnieuw ingericht. De Binnenhaven zoals we die tegenwoordig kennen, is daarmee het resultaat van een grote verandering in de waterstaatkundige inrichting van het dorp.

De oude dijk is nog op verschillende plekken herkenbaar. De Batterij en het Bakkersplein helpen om de vroegere ligging van de waterkering te begrijpen. Ook de bebouwing rond de haven vertelt het verhaal van de ontwikkeling van Zoutkamp. Niet alle historische gebouwen stammen uit dezelfde periode: sommige herinneren aan de negentiende eeuw, terwijl andere uit de bloeiperiode van de visserij in de twintigste eeuw komen.

De bloei van de visserij

Aan het begin van de twintigste eeuw groeide de visserij uit tot een belangrijke economische pijler van Zoutkamp. De komst van motorboten en stoomtrawlers maakte het mogelijk om verder van de thuishaven te vissen. Vooral de garnalenvisserij kreeg een steeds grotere betekenis. ^{[1] Bronvermelding
De Verhalen van Groningen
Zoutkamp: sfeervol en geliefd vissersdorp}

Garnalen werden op verschillende manieren verwerkt. De grotere exemplaren werden voor consumptie verkocht, terwijl kleinere garnalen op grote schaal werden gedroogd en als diervoeder werden gebruikt. In de loop der tijd ontstonden garnalendrogerijen en bedrijven die de vangst verwerkten. Ook het thuis pellen van garnalen leverde voor veel gezinnen een welkome aanvulling op het inkomen op.

De spoorverbinding met Winsum, die in 1922 in gebruik werd genomen, verbeterde de aansluiting op het achterland. Vis en andere goederen konden gemakkelijker worden vervoerd. De combinatie van visserij, verwerking en transport droeg bij aan de economische ontwikkeling van Zoutkamp. De naam ‘Zoutkamper bakschol’ werd verbonden aan de vis die vanuit het dorp werd verhandeld.

De bedrijvigheid zorgde voor een toenemende behoefte aan ruimte. Tussen 1930 en 1933 werd de haven uitgebreid met een groot haventerrein en een visafslag. De economische crisis van de jaren dertig maakte het echter moeilijk om alle ambities waar te maken. De visserij bleef belangrijk, maar de omstandigheden werden voor veel bedrijven en vissers steeds lastiger.

De afsluiting van de Lauwerszee

De ingrijpendste verandering voor de Zoutkamper vissers vond plaats in 1969. Na de Watersnoodramp van 1953 kreeg de bescherming van de Nederlandse kust extra aandacht. Voor de Lauwerszee werd gekozen voor afsluiting door middel van een nieuwe dijk. De werkzaamheden begonnen in 1961.

Op 23 mei 1969 werden de laatste twee caissons onder het toeziend oog van koningin Juliana op hun plaats gebracht. Twee dagen later, op 25 mei, werd de afsluiting voltooid. De Lauwerszee veranderde daarmee in het Lauwersmeer. Het getij verdween uit het afgesloten gebied en de directe verbinding met de Waddenzee werd verbroken.

Voor Zoutkamp waren de gevolgen groot. De vissers verloren hun vertrouwde zeehaven en moesten hun werkzaamheden voortzetten vanuit Lauwersoog. De verhuizing betekende het einde van de zoutwatervisserij vanuit de oude Binnenhaven. De teleurstelling onder de inwoners was groot. Toen koningin Juliana Zoutkamp bezocht, hingen de vlaggen halfstok. De afsluiting werd door veel inwoners ervaren als het verlies van hun vertrouwde manier van leven. ^{[2] Bronvermelding
De Verhalen van Groningen
Afsluiting van de Lauwerszee}

De vissers bleven echter verbonden met hun dorp. Zo hielden zij vast aan de registratieletters ZK op hun schepen, ondanks plannen om deze te vervangen door LO, de letters van Lauwersoog. De vloot lag voortaan elders, maar de naam Zoutkamp bleef zichtbaar op het water.

De garnalenverwerking blijft in Zoutkamp

Hoewel de vissersvloot naar Lauwersoog verhuisde, verdween de visserijsector niet volledig uit Zoutkamp. De verwerking van garnalen bleef een belangrijke economische activiteit. Dat is een wezenlijk onderdeel van het verhaal: de haven verloor haar functie als zeehaven voor de vissersvloot, maar het dorp bleef nauw verbonden met de garnalenvisserij.

Een belangrijke rol daarin speelde Heiploeg. Dit bedrijf ontstond uit de samenwerking van de Zoutkamper bedrijven Heidema en Van der Ploeg en groeide na de Tweede Wereldoorlog uit tot een belangrijke garnalenverwerker. De garnalen werden vanuit Lauwersoog naar Zoutkamp vervoerd om daar te worden verwerkt. In de jaren tachtig werden de verspreid gelegen bedrijfsactiviteiten samengebracht op een bedrijventerrein aan de rand van het dorp. ^{[3] Bronvermelding
Heiploeg
Heiploeg International B.V.}

De economische geschiedenis van Zoutkamp is daardoor niet uitsluitend een verhaal van verlies. De afsluiting veranderde de plaats waar de vissers hun werk uitvoerden, maar de verwerking en handel bleven voor werkgelegenheid zorgen. Ook de recreatievaart kreeg een grotere rol in de Binnenhaven.

De Binnenhaven en het Visserijmuseum

Wie de geschiedenis van de haven beter wil begrijpen, kan terecht bij het Visserijmuseum Zoutkamp aan de Reitdiepskade. Het museum is sinds 1994 gevestigd in de voormalige monumentale Rijksbetonningsloods. Dit gebouw werd gebruikt voor het onderhoud van de drijvende tonnen en andere markeringen die de vaarwegen aangaven. ^{[4] Bronvermelding
Visserijmuseum Zoutkamp
Over het Visserijmuseum}

Op de kade herinneren de oude ijzeren hefkraan en de rails aan deze vroegere functie. De tonnen konden op lorries naar binnen worden gereden om te worden onderhouden. Het gebouw laat daarmee zien dat de haven niet alleen draaide om vissersschepen, maar ook om de infrastructuur die nodig was voor veilig scheepvaartverkeer.

In het museum wordt de ontwikkeling van de Zoutkamper visserij verteld aan de hand van voorwerpen, foto’s en wisselende tentoonstellingen. Op de binnenplaats staat bovendien Siegerlida’s Hoeske, een herbouwd vissershuisje dat een indruk geeft van het dagelijks leven rond 1900. Daarmee is het museum een waardevolle aanvulling op een wandeling langs de haven.

Vlaggetjesdag: de vloot keert terug

De visserij is nog altijd zichtbaar tijdens de jaarlijkse Pinksterfeesten. Vlaggetjesdag vormt een eerbetoon aan de vissers en aan de geschiedenis van het dorp. De schepen worden feestelijk opgetuigd en tijdens de vlootschouw beoordeeld. Daarbij wordt ook het koninginneschip aangewezen, dat de Garnalenkoningin ophaalt en haar samen met de vloot naar Zoutkamp brengt. ^{[5] Bronvermelding
Pinksteren Zoutkamp
Pinksterfeesten en Vlaggetjesdag}

De festiviteiten kregen na de afsluiting van de Lauwerszee een andere betekenis. De vissersvloot lag niet langer in de eigen haven, maar keerde voor deze gelegenheid terug naar Zoutkamp. Daarmee bleef de Binnenhaven een ontmoetingsplek voor de vissersgemeenschap en voor inwoners en bezoekers die zich met de visserij verbonden voelen.

De Binnenhaven is dus meer dan een mooie plek om aan te leggen of langs het water te wandelen. De kades, gebouwen en tradities vertellen samen het verhaal van een dorp dat zich steeds aanpaste aan veranderingen op en rond het water. Van militaire vesting tot vissershaven en van garnalencentrum tot recreatieve bestemming: de geschiedenis van Zoutkamp blijft hier tastbaar aanwezig.